Âm nhạc biểu hiện

Trong khi chủ nghĩa ấn tượng vẫn đang tiếp tục phát triển thì vào những năm đầu thế kỷ XX một chủ nghĩa mới lại ra đời, đó là chủ nghĩa biểu hiện. Nếu như chủ nghĩa ấn tượng chú trọng miêu tả tới vẻ bên ngoài của sự vật với một góc nhìn tốt đẹp nhưng không phản ánh những vấn đề chính trị xã hội hiện tại của cuộc sống thì chủ nghĩa biểu hiện lại hướng tới những vấn đề bên trong như tâm lý, tình cảm của con người đặc biệt là tâm trạng của người nghệ sĩ. Trên thực tế chủ nghĩa biểu hiện là sự phản chiếu cái nhìn chủ quan của người nghệ sĩ về xã hội đương thời với những cảm xúc giận dữ, căng thẳng ám ảnh bởi bóng ma của cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất.
Khởi đầu chủ nghĩa biểu hiện được nảy sinh từ hội họa của Đức-Áo, nó bắt đầu phát triển từ năm 1905 đến năm 1912 ở Dresden, tiếp đó là Berlin dưới cái tên Die Brucke (cây cầu). Ban đầu tranh của trường phái này thường sử dụng những gam mầu gợi đến sự cay độc, sau đó nó được phát triển sang gam mầu mãnh liệt nhờ vào việc khám phá ra các gam mầu của Châu Đại Dương và Châu Phi. Các họa sĩ tiêu biểu của trường phái này là Emil Nolde, Max Pechstein, Karl Schmidt -Rottluff, Oskar Kokoschka và Ernst (Ludwig) Kirchner.
Tiếp sau hội họa, chủ nghĩa biểu hiện đã xuất hiện trong kiến trúc mà tác phẩm tiêu biểu là tháp Einstein ở thành phố Posđam của Đức do kiến trúc sư Eric Mendelsohn thực hiện.
Trong văn học, chúng ta có thể kể đến một số tiểu thuyết của các tác giả như Franz Kafka, Georg Kaiser, Ernst Toller, Octave Mirbeau… với đề tài chủ yếu nói về cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất.
Trong lĩnh vực sân khấu và và điện ảnh, chủ nghĩa biểu hiện cũng có chung đề tài với văn học còn trang trí sân khấu, trang phục thì chịu nhiều ảnh hưởng của hội họa biểu hiện. Tác phẩm điện ảnh đầu tiên mang ngôn ngữ biểu hiện là Phòng khám của bác sĩ Caligari do Robert Wiene đạo diễn vào năm 1919.
Trong lĩnh vực âm nhạc, thuật ngữ biểu hiện là do các nhà phê bình nghệ thuật đặt ra cho một xu hướng nghệ thuật rất rộng phát triển từ năm 1910 đến chiến tranh thế giới thứ hai. Thuật ngữ này được áp dụng lần đầu tiên cho âm nhạc từ một bài viết của nhạc sĩ, nhà phê bình âm nhạc người Áo – Heinz Tiessen được xuất bản vào tháng 7 năm 1918. Tuy nhiên, trên thực tế chúng ta thấy những đặc điểm âm nhạc của chủ nghĩa biểu hiện đã xuất hiện trong những tác phẩm được viết từ những năm 1910 trở đi của một số tác giả như Scriabine (Nga) với tác phẩm Prométhée cho dàn nhạc, hợp xướng, piano và đàn phím ánh sáng (nhạc cụ được sáng chế ra để chuyển những âm thanh thành ánh sáng), Schoenberg với Sáu tiểu phẩm cho piano op. 19 và Pierrot lunaire cho giọng hát và nhạc cụ, Busoni với tác phẩm Sonatina seconda cho piano, A. von Zemlimsk y với vở nhạc kịch Âm thanh xa xôi, Berg với nhạc kịch Wozzeck…
Khó có thể mô tả chính xác những ý nghĩa bao hàm của thuật ngữ chủ nghĩa biểu hiện được áp dụng tron g âm nhạc như thế nào. Tuy nhiên, người ta chỉ có thể nhận thấy rằng những tác phẩm âm nhạc viết theo khuynh hướng sáng tác này cùng có một nguyên tắc chung đó là đề cao những cảm xúc chủ quan và sự vô chính phủ. Một trong những khía cạnh hay được đề cập đến đó chính là trạng thái tâm lý như sự cô đơn, sự bơ vơ trong sự kìm kẹp của quyền lực không cho phép làm điều mình muốn. Nó là động lực dẫn đến những xung đột bên trong vì những căng thẳng, vì nỗi lo âu và vì sự hãi. Tất cả những điều đó đã dẫn đến trạng thái phản kháng, muốn phá bỏ các trật tự đã được ổn định và thay đổi quan niệm về hình thức. Một trong những đặc điểm của âm nhạc biểu hiện là sự liều lĩnh tăng cường theo cảm xúc và sự phát triển các cách biểu đạt không bình thường. Ví dụ trong tác phẩm Pierrot Lunaire của Schoenberg chúng ta nhận ra sự dữ dội của cảm xúc. Tác phẩm dùng liên tục các hợp âm nghịch, tiết tấu phức tạp mang tính công kích mà người ta vẫn thường gọi là tiết tấu hạt nhân, giai điệu ngắn, cách phối dàn nhạc kỳ quặc và không có chủ đề âm nhạc.
Như vậy âm nhạc ở đây đến với người nghe hoàn toàn bằng cảm giác mà tác phẩm mang lại chứ không phải bằng chủ đề âm nhạc gợi ra. Một trong những nhân tố để tạo dựng được những ý tưởng trên chính là việc sử dụng âm nhạc atonal. Đây là loại âm nhạc không có sức hút và có thể coi nó là một sự đối tỉ với âm nhạc tonal.
Theo tác giả Phạm Minh Khang thì chủ nghĩa biểu hiện được ra đời vào năm 1920 của thế kỷ XX và đại biểu của trường phái này là Richard Strauss, Schoenberg, Berg, Webern,. Một số nhạc sĩ khác cũng chịu ảnh hưởng của trường phái âm nhạc biểu hiện là Mahler, Hindemith, Szymanowski, Scriabin, Stravinsky, Bartok, A.Von Zemlinsky, F.Schreker… cũng được viết theo những đặc điểm chung của âm nhạc biểu hiện nhưng với những cung bậc sắc thái khác nhau. Nhìn chung những tác phẩm của các nhạc sĩ thuộc trường phái biểu hiện thường hay đề cập đến những xung đột gay gắt đầy kịch tính nhưng họ hay giải quyết vấn đề theo cách nhìn bi quan với quan điểm cá nhân của riêng mình. Có thể nói rằng một tron g những nguyên nhân cơ bản để hình thành nên quan điểm sáng tác của chủ nghĩa biểu hiện được xuất phát từ những hậu quả của cuộc Chiến tranh thế giới lần thứ nhất mang lại.
Sự phát triển của âm nhạc biểu hiện được chia thành ba giai đoạn:
– Giai đoạn thứ nhất có đặc điểm là tiếp tục sử dụng những nguyên tắc hoà âm của âm nhạc lãng mạn nh-ng mang những cảm xúc và trạng thái tâm lý của cuộc sống thế kỷ XX.
– Giai đoạn thứ hai có xu hướng phá bỏ điệu tính và sử dụng tinh tế chất liệu âm nhạc dân gian.
– Giai đoạn ba sử dụng âm nhạc atonal.
(Theo: Phạm Phương Hoa)